WINTERSWIJK – ‘Help u zelven!’ Nee, dit is geen oproep tot zelfbediening, maar de naam van een winkel die eind 19de eeuw werd opgericht om de toenemende armoede onder fabrieksarbeiders te bestrijden. Ondernemers hadden in die tijd alleen maar oog voor het maken van zoveel mogelijk winst. En dat ging ten koste van de arbeiders. Door lage lonen en hoge prijzen konden de arbeiders steeds moeilijker rondkomen.
Vereniging Het Museum Winterswijk – Foto: Omroep Gelderland
Het antwoord op dit kapitalisme was de coöperatie. Verenigingen waarvan arbeiders lid konden worden. Van het ledengeld werd een winkelpand gehuurd en de inkoop gedaan. Omdat er geen winst gemaakt hoefde te worden, lagen de prijzen beduidend lager dan in de gewone winkel, schrijft Omroep Gelderland.
De eerste coöperatie werd opgericht in Engeland. Al gauw waaide het initiatief over naar alle grote industriesteden in Europa. In Gelderland kwam je ze vooral tegen in de Achterhoek, omdat die streek al vroeg geïndustrialiseerd raakte.
Van ons, voor ons
In Winterswijk, rond 1900 ‘het’ textieldorp van Gelderland, werden er maar liefst vier coöperaties opgericht. De eerste was de ‘Help u zelven’, opgericht door de bond van spinners en wevers. Al snel volgden ‘De Ster’ en ‘De Eendracht’.
De laatste in het rijtje was ‘De Dageraad’, opgericht door leden van de SDAP. De sociaaldemocraten keken er aanvankelijk met argusogen naar, omdat het de arbeiders van de werkelijke strijd tegen het kapitalisme zou afhouden. Pas na verloop van tijd beseffen ze dat het een belangrijke pijler onder de arbeidersbeweging kan worden.
‘De Dageraad’ groeit uit tot een heus conglomeraat met een eigen bakkerij, kruidenierszaak, kolenboer en zelfs een schoenenwinkel. Behalve in Winterswijk is de coöperatie ook actief in Eibergen en Neede. Boegbeeld is een monumentaal pand aan de Jonenstraat. Hun broodventers kom je in heel Winterswijk tegen.
Welvaartswonder nekt de coöperaties
Rond 1953 zijn de coöperaties op hun hoogtepunt. ‘De Dageraad’ opent zelfs een nieuwe schoenwinkel in een van de drukste winkelstraten van Winterswijk. Maar op de achtergrond ligt de concurrentie al op de loer.
Door de onstuimige economische groei na de oorlog, krijgt ook de arbeider steeds meer te besteden. Ook in het ‘rode dorp’ Winterswijk krijgen de coöperaties het zwaar met de concurrentie van de grote winkelketens. ‘De Dageraad’ houdt het nog tot 1970 vol. Vier jaar later verdwijnt ook de naam ‘Help u zelven’ uit het straatbeeld.
Geschreven door Sven Dimmendaal & Omroep Gelderland
Mail ons!
Heb jij een tip of opmerking? Mail naar de redactie: redactie@1achterhoek.nl.